پدیده­های قبل از تکنولوژی

قسمت سوم (آب انبار)

آب همواره در مناطق خشک و کم­بارش از قداست ویژه­ای برخوردار بوده­است ضرب­المثل هرجا آب هست آبادانی هست ریشه در تاریخ و جغرافیای بشری دارد آب در میان روستائیان کویرنشین آنقدر مقدس بوده­است که آلوده­کردن جویهای روان گناهی بزرگ به شمار می­آمده است. در مناطق خشک وکم آب معمولاً روستانشینان کوهپایه­ای از وضعیت مناسب­تری برخوردار بودند زیرا به نحوی چشمه یا رودخانة فصلی ویا قنات می­توانست جوابگوی آب مصرفی آنها باشد اما شهرهای بزرگ که معمولاً بر روی دشتی مسطح قرار داشتند چگونه می­توانستند آب مصرفی خود را تأمین کنند؟ آب انبار این مشکل را حل می­کرد. مخزنی که می­توانست هزاران لیتر آب را برای مدتها در خود ذخیره کند. ابتدا گودالی عمیق بصورت دایره به قطر دهانه بیست تا سی­متر وبه عمق 10 تا15 متر حفر می­کردند و از ملات ساروج کف ودیوارهای آن را می­پوشاندند تا به عبارتی آب فرار نکند. سپس بر فراز این گودال عمیق گنبدی مخروطی شکل می­ساختند و در برخی مناطق مانند بندرعباس فقط سوراخهایی را برای جریان هوا باز می­گذاشتند ودر شهرهایی همچون کرمان و یزد بادگیرهایی را برای تصفیه وخنک نگه­داشتن آب بر فراز گنبد می­ساختند. پس از آن در جوار این آب انبار شیاری بصورت مورب حفر می­کردند و پله­هایی را در آن کار می­گذاشتند تا به پائین­ترین نقطه آب انبار می­رسید. در آن قسمت شیری را برای برداشت آب تعبیه می­کردند.

اما ورودی آب به این مخزن کمی پائین­تر از سطح زمین توسط یک کانال یا جوی سرپوشیده بود که معمولاً از قنات تأمین می­شد. هنگامی که آب به آب انبار وارد می­شد همة اهالی محلی را باخبر می­کردند تا هیچگونه آلودگی وارد آب جاری ورودی نشود و به اصطلاح کسی به آب دست نزند. اما گاهی اتفاق می­افتاد که حیوانی ناخواسته در آب انبار می­افتاد، آنوقت بود که شخص می­بایست از طریق نردبانی که در دیواره داخلی مخزن قرار داشت پائین­ رفته و آن را بیرون آورند. در برخی از محله­های قدیم افرادی نیکوکار وجود داشتند که با هزینة شخصی آب انباری را برای آن محله وقف می­کردند که در نظر همة مردم کاری بسیار پسندیده وارزشمند بود. در شهرهای استان هرمزگان که آب شیرین قیمت طلا را دارد از جمع­آوری آب باران و هدایت آن بسوی آب انبار استفاده می­کردند وهنوز هم در برخی از روستاها این روش وجود دارد که غیربهداشتی نیز هست. در قلعه­های نظامی قدیم که بر فراز کوهها قرار داشت مانند قلعه­های اسماعیلیان و الموت، آب انبارها دردل سنگ حفر می­شد و برای پرکردن آنها از آب برف وباران استفاده می­کردند.

اکنون آب انبارها در اغلب شهرها بلااستفاده باقی مانده و در برخی از جاها به صورت آثار باستانی درآمده. یکی از زیباترین وبزرگترین آب انبارهای ایران آب انبار حاج محمدتقی در شهداد کرمان است که دارای شش بادگیر وپنجاه وسه پله می­باشد و در نوع خود یک شاهکار معماری است. دیدار از آن را به همة ایران­دوستان سفارش می­کنیم همچنین بازدید از آب انبار گنجعلیخان کرمان که اکنون بصورت چایخانه سنتی درآمده خالی از لطف نیست.

بازگشت به صفحه مطالب خواندني - بازگشت به صفحه اصلي